زندگی نامه حضرت آیت الله العظمی محسنی(مدظله العالی)، موسس حوزه و دانشگاه خاتم النبیین (ص)

ولادت

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی (مدظله العالی) فرزند محمد میرزا محسنی در یک خانواده مذهبی و مومن شب جمعه پنجم ثور  سال ۱۳۱۴ خورشیدی مطابق با ۲۲محرم الحرام سال ۱۳۵۴ قمری مساوی با ۲۶ اپریل ۱۹۳۶ میلادی در شهر قندهار به دنیا آمد.   در سال ۱۹۴۹ میلادی با پدر بزرگوارش به پاکستان رفت و در پاکستان زبان اردو را آموخت.

در سال ۱۳۳۱ خورشیدی کارمند اطاق‌های تجارت شهر قندهار شد، اما عشق و علاقه شدید که به تحصیل علوم دینی داشت، این شغل را رها کرد و به تحصیل پرداخت و سپس به ولسوالی جاغوری رفت و به مدت هشت ماه ادبیات و منطق را در آنجا فراگرفت. در سال ۱۳۳۲ خورشیدی به نجف اشرف رفت و در طول دو سال و نیم دروس سطوح را به پایان رساند. سپس به دروس خارج فقه و اصول پرداخت و پیش آیت الله العظمی‌‌ سید محسن حکیم و آیت الله شیخ حسین حلی و آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری و آیت الله العظمی‌‌ خوئی به شاگردی پرداخت. ادامه مطلب ..

او پس از دوازده سال تحصیل در نجف به زادگاهش قندهار بازگشت و حسینیه بزرگ قندهار و مدرسه علمیه آن شهر را تأسیس کرد. در سال ۱۳۵۷ خورشیدی حضرت ایشان به حج رفت و بعد از حج، به سوریه رفت و چند ماهی در شهر دمشق مشغول تدریس علوم حوزه‌ای شد. او سپس به ایران رفت و در فروردین (حمل) سال ۱۳۵۷ خورشیدی با جمعی از روحانیون افغانستان مقیم حوزه علمیه مقدس قم، حزب حرکت اسلامی ‌‌افغانستان را تأسیس نمودند. حزب حرکت اسلامی ‌‌به رهبری حضرت آیت الله محسنی دام ظله در بُعد نظامی ‌‌بیش از صد پایگاه نظامی‌‌ در نوزده ولایت افغانستان ایجاد نموده و هزاران نیروی مسلح را بر علیه متجاوزین اسلام و وطن (شوروی سابق) سازماندهی و رهبری کرد.

در زمان حاکمیت اولین دولت مجاهدین در کابل وی سخنگوی شورای رهبری دولت اسلامی ‌‌افغانستان بود. پس از وقوع جنگ‌های داخلی بین گروه‌های مجاهدین کابل را ترک نموده و مدتی مقیم شهر اسلام آباد پاکستان شد. در سال ۱۳۷۶ خورشیدی پاکستان را ترک نمود و مقیم شهر مقدس قم در ایران شد. و معظم‌له در این شهر به تدریس خارج فقه، علم کلام و علم الرجال پرداخت.

بعد از سقوط حکومت طالبان، به کابل بازگشت و تاکنون نیز در این شهر سکونت دارد. از مهم‌ترین اقدامات ایشان در کابل رسمیت مذهب تشیع، تأسیس تلویزیون تمدن و ساخت مجتمع بزرگ علمی ‌‌فرهنگی خاتم النبیین (ص) است که نظیر خود را در افغانستان ندارد.

نبوغ علمی

حضرت ایشان همواره در بحوث اساتید خود استعداد و هوش فوق‌العاده‌ای از خود نشان می‌‌دادند و برجسته‌تر از اکثر هم‌درسانش بود. وی در كثرت تحقیق و تتبع در مسائل فقهی و رجال و تداوم فعالیت علمی ‌‌و آشنائی با بسیاری از نظریه‌ها در میدان‌های علمی ‌‌گوناگون، در حوزه، مهارت استثنائی نشان دادند. و همیشه مورد توجه اساتید و هم‌درسانش بوده است. و گواهینامه‌های در علم رجال؛ علم کلام و حدیث بدست آورده است که حکایت از درایت معظم له در این زمینه دارد.

خصوصیات و ویژگی‌ها:

هر كس كه از نزدیك با وی معاشرت و رفت و آمد كند، بزودی به شخصیت ممتاز و روحیه‌ای ایده‌آل او پی خواهد برد. ویژگی های که ، وی را به یك الگوی برجسته و عالم ربانی مبدل كرده است که در ذیل، به بعضی از فضایل و مكارم اخلاقی این بزرگوار، كه بنده از نزدیك شاهد آن بودم، می‌‌پردازم

انصاف و احترام به رأی دیگران

چون ایشان عاشق علم هستند و ارادت خاص نسبت به معرفت و رسیدن به حقایق دارند. همواره به رأی دیگران احترام می‌‌گذارند، همیشه كتاب به دست هستند و هرگز خواندن، تتبع، بحث و آگاه‌شدن از آرای دیگر علما را فراموش نكردند. لذا گاهی اوقات، ایشان بحث‌های برخی از علما كه شاید هم به آن صورت معروف نباشند، مورد مطالعه و بررسی قرار می‌‌دهد. و این خودش نشانگر این است كه وی توجه خاصی و احترام فوق‌العاده‌ای نسبت به رأی دیگران دارد.

ادب و نزاكت در محاوره‌ها

آن چنان که من از نزدیک شاهد این قضیه بودم بارها شده است از معظم له در درس‌ها و بحث‌ها با نزاکت و احترام برخورد نشده است و یا به نوعی عدم آگاهی طرف باعث این چنین برخورد می‌گردیده است. اما ایشان چنان رفتار و پاسخ می‌دادند که انکار در محضر عالم بزرگتر از خودش قرار دارد و بعضی مواقع هم مثلی یک همشاگرد با دانشجوایان و طلبه‌ها به بحث می‌پرداخت و گاهی هم در مقابل روش بحث غلط که در بین دانشجویان و طلبه‌ها مروج است و روی یک نظریه پافشاری می‌کنند سکوت را ترجیح می‌‌داد که این حکایت از نزاکت و ادب ایشان در محاوره و بحث می‌کند.

تربیت

امروزه رسم بر این است که اکثر از اساتید بدون حق الزحمه حاضر به تدریس نمی‌‌شود و اگر هم شود اهداف غرض آلود دارد و یا وظیفه خود را به طور احسن نمی‌‌شناسند که به نوع دانشجو را سرخورده می‌سازد اما با این همه اساتید هستند. دلسوز، رئوف، مخلص و فهمیده که هدف اصلی خود را تعلیم و تعلم می‌دانند که ایشان همیشه هدفش این بوده است که شاگردش را به نحوی تربیت بکند که در زمینه‌های گوناگون سرآمد روزگار باشد و مثلی یک پدر رئوف و مهربان با دانشجویان و طلبه‌ها تجربه پربار خویش را در میان می‌‌گذاشت و آن‌ها را به خوب و بد هشدار می‌دادند قابل ذکر است که آیت الله العظمی ‌‌سید محسن حکیم ، و آیت الله شیخ حسین حلی و آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری رحمت الله علیهما و آیت الله العظمی ‌‌خوئی قدس سره نمونه اخلاق تمام عیار و حسنه بودند. آن چه که من از حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دیده‌ام نیز همان اخلاق حسنه اساتیدشان بوده است و همیشه یادم است که در آخر درس از شاگردانش می‌خواست تا آنچه که نفهمیده‌اند، بپرسد و ضمن موضوع ادب و احترام را نیز مراعات کند و همیشه توصیه می‌گردد که به اساتید و بزرگان علم و معرفت احترام خاصی بگذارند.

پارسائی و تقوا

خیلی از بزرگوارن هستند که خویش را از مسائل روز و سرنوشت‌ساز جهان اسلام دور نگه می‌‌دارد و به نوع کنج عزلت را برمی‌گزینند و خود را از آنچه که در ابهام قرار دارد مخفی نگه می‌‌دارند. اما ایشان برخلاف این ایده. همیشه در صحنه حاضر بوده‌اند و آنچه که می‌توانسته است با عدالت تمام به اسلام خدمت گرده است و در این راستا هیچ‌گاه هدف شخصی نداشته است، که امروزه در بین شیعه و سنی مظهر عدالت و تقوابه شمار می‌رود طوری که برادران اهل سنت ایشان را چنان احترام و دوست دارند که نقطه پیوند بین شیعه و سنی و ستاره درخشان جهان اسلام می‌‌نامند. چنانچه در دروس اخلاق غیررسمی (به طور دوره‌ای در مساجد و حسینیه‌ها برگزار می‌شود)؛ دروس رسمی‌‌ و سخنرانی‌ها بیشترین شاگردانش و سامعینش برادران اهل سنت می‌باشند.

توسل، توکل، تهذيب و تهجد

از آن جای که یادم است معظم‌له همیشه به شاگردانش توکل به خداوند را یادآوری می‌کرد و نتایج توکل خودش را در دوران تحصیل؛ قبل از تحصیل و بعد از تحصیل نقل می‌‌نمود. و ضمن صحبت این آیه مبارکه را قرأئت می‌‌فرمود: الَّذِينَ آمَنُواْ وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ همان كسانى كهايمان آورده‏اند و دل‌هايشان به ياد خدا آرام مى‏گيرد آگاه باش كه با ياد خدا دل‌ها آرامش مى‏يابد». (سوره رعد، آیه ۲۸) وقتی آدم به این وحله برسد دیگر برایش شکست معنی ندارد زیرا همه کارش عبادت است و نفس‌هایش سبحان الله.

تحمل سختي‌ها و مشكلات

طلبه‌های علوم ديني و دانشجویان جوان مسلمان كه مراحل آغازين يا مياني تحصيلات خود را مي‌گذرانند و با مشكلات عديده‌اي مانند: فقر، تنگدستي، غربت، تنهايي، فقدان مسكن، مشكلات و پاپيچ‌هاي اداري و… دست و پنجه نرم مي‌كنند، بايد به سيره عملي پیر طریقت، بزرگان دين، فقها و مراجع عظام دقيقاً توجه نمايم كه با چه مشكلات طاقت‌فرسايي در روند تحصيلات‌شان روبرو بوده‌اند اما با وجود همه این عدم سازش روزگار به تحصیل‌شان ادامه داده‌اند و خلیل یار گردیده است.

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله علاقه شدید که به تحصیل علوم دینی داشتند با مشکلات بی‌شمار دست پنچه نرم کرده است که هر یک شان قابل تأمل و متفاوت از دیگری می‌باشد که به جز دعوت شده دوست طاقت تحمل آن‌ها را نداشته‌اند و ندارند، از فقر و تنگدستی گرفته که عامل اصلی در این راه است الی غربت.

نظم دقيق در زندگي

آفرينش بر اساس نظم استوار است و در دستگاه خلقت، هر پديده‌اي جاي خاصي دارد و مأموريت و كار ويژه‌اي به عهده دارد. كرات آسماني در مدار معيني حركت مي‌كنند، فصول سال و گذشت شب و روز نظم خاصي دارد و خلقت اشيا از اندازه، حد و ميزان خاصي برخوردار است. خداي تعالي مي‌فرمايد: «إِنَّا كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ؛ ما هر چيزي را به اندازه (و روي حساب) آفريديم». (سوره قمر، آیه ۴۹) بخش عظيمي از دستورات و سفارشات قرآن كريم در راستاي تنظيم انديشه و اعمال انسان است. اميرمؤمنان امام علی عليه السلام مي‌فرمايد: «الا انّ فيه علم ما يأتي والحديث عن الماضي و دواء دائكم و نظم ما بينكم؛ آگاه باشيد كه آگاهي از آينده، خبر از گذشته، داروي درد (ناداني و گمراهي) و نظم و ترتيب زندگي روزمره شما در قرآن (آمده) است». (نهج البلاغه، فيض، خطبه ۱۵۷

نظم دقيق در زندگي حضرت آيت الله العظمي محسنی دام ظله العالي براي ماها بسيار آموزنده است، در طول تحصيلات و بعد از آن، ساعات و دقايق عمرش تقسيم‌بندي شده است، نمونه بارز از اين نظم دقيق در دوران تحصيل ايشان، حضور مرتب و هميشگي در جلسات درس است كه كمترين تخلف و بي‌نظمي ارادي در برنامه‌هاي درسي ايشان ديده نمي‌شود!! براي افراد عادي بسيار جاي تعجب است كه حتي در چندین سال حضور در درس خارج، ايشان فقط در يك جلسه يا دو جلسه هم غيبت نداشته است و كليه جلسات ديگر دروس خارج را مرتب و سر ساعت حضور يافته‌اند و به شاگردانش نیز پوشیده نیست. معظم‌له همیشه ۵ دقیقه قبل از شروع ساعت درسی در کلاس حاضر بوده است و ۵ دقیقه گذشته از وقت معین کلاس را به پایان رسانیده است تا باشد وقت عزیز شاگردانش ضایع نگردد.

ارتباط با اساتید

وظيفه استاد تنها در اين نيست كه مطلب به شاگردانش تحويل دهد و وظيفه شاگرد هم تنها اين نيست كه از استاد مطلب یاد بگیرد بلكه تعليم و تعلم علاوه بر جنبه نظري و آموزشي، جنبه عملي و تربيتي نيز دارد، يعني آموزش عملي و الگوهاي رفتاري استاد در جهت رشد و شكل‌گيري ساختار شخصيت شاگرد اگر اهميت بيشتر نداشته باشد كمتر نخواهد داشت و دريافت الگوهاي رفتاري، تأثيرپذيري از خصلت‌هاي معنوي و اخلاقي استاد توسط شاگرد با ارتباط مستقيم با تماس نزديك امكان پذير است، در نتيجه اين روابط صميمانه بر مبناي تربيت ديني است كه اولاً شاگرد از روحيات، اخلاق، منش و رفتار استاد متاثر گرديده و الگوهاي عملي مطلوب را در زندگي خويش تطبيق مي‌نمايد و ثانيا مطالب القا شده را به نحو بهتر و ملموس‌تر مي‌تواند دريافت نمايد و پاسخ شبهات و سوالات علمي خود را با گفتگوهاي مستقيم از استاد دريابد.

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله روابط بسيار خوب و نزديكي با اساتيد خود داشته‌اند، اساتيدي كه هر كدام از اساطير و رجال نامدار حوزه علميهبوده‌اند همانند: آیت الله اعظمی ‌‌سید محسن حکیم و آیت الله شیخ حسین حلی و آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری و آیت الله العظمی ‌‌خوئی و این اساتید بزرگوار که محو در معرفت، کمال و دانایی بودند نيز به ايشان توجه و عنایت خاص داشته‌اند.

باید اضافه کنم که حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله تنها یک فقیه نیستند، بلكه ایشان یك شخصیت متبحر، دانا و داری یك بینش بالنده در حوزه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است. وی نظرات ارزشمندی درباره اداره، اقتصاد، سیاست، فرهنگ و جامعه‌شناسی دارد و همواره از اوضاع معاصر كه بر جامعه اسلامی ‌‌حاكم است. مطلع و آگاه بوده است و واکنش‌ها ایشان تأثیرات خاصی خود را در اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جهان و به خصوص جهان اسلام داشته است. وی همچنان با زبان‌های: فارسی، عربی، اردو و پشتو تسلط کامل دارد که به زبان‌های عربی، اردو و پشتو نیز تألیفاتی دارد.

شیوه مطالعه و درس خواندن

آنچه که خیلی در یادگیری و کسب علم مهم است عبارت‌اند از شیوه درس خواندن و مطالعه زیرا ذهن آدمی ‌‌همیشه مشغول می‌باشد یا به عبارت دیگر نیاز به فعالیت دارد و اين نيازمندي را هنگامي که آدم مشغول مطالعه کردن هستند، نیز هم دارد. بنابراين آنچه که آدم مي‌خواند، در انسان درگيري ذهني ايجاد کند، آدم مشتاق و متمرکز پيش مي رود. در غير اين صورت چشم خطوط را دنبال مي‌کند و ذهن در جايي ديگر مشغول مي‌شود که یادگیری و کسب علم را به صفر تقریب می‌دهد اما حضرت آیت العظمی ‌‌محسنی دام ظله روش خاصی در این زمینه مهم دارد: که از شیوه‌های دیگر متفاوت می‌باشد که عبارت‌اند از سرعت مطلوب، مطالعه اولیه، سئوال گردن، خلاصه‌نویسی، کلیدبرداری، آغاز درست، برنامه‌ريزي و درك مطلب که باعث می‌شود.

۱٫ زمان مطالعه را كاهش دهد.
۲٫ ميزان يادگيري را افزايش دهد.
۳٫ مدت نگهداري مطالب در حافظه را طولاني‌تر كند.
۴٫ به خاطر سپاري اطلاعات را آسانتر سازد.

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله همیشه این روش را به شاگردانش و من می‌‌گفت که عادت‌کردن با آن کار آسانی نیست و بدون ممارست محال به نظر می‌رسد.

روش تدریس و بحث

از آنجایی که در دنیا متنوع امروزی هر صاحب فن و علم یک روش به خصوص دارد که نشان‌دهنده تبحر، تخصص و داریت او می‌باشد و در این راستا کسی موفق‌تر می‌باشد که آن فن و علم را به طور خودکار، همه جانبه و عملی به دانشجویانش و فن آموزانش انتقال دهد. حضرت آیت الله العظمی‌‌ محسنی دام ظله با تمام تنوع علوم آن‌ها را به گونه خاصی بیان می‌کند که حتی ضیعف‌ترین شاگردش متوجه درس می‌شود هیچ وقت احساسی خستگی نمی‌‌کند یعنی طور میان فکر حوزه‌ای و فرهنگ‌های معاصر پیوند ایجاد می‌کند که دانشجو آرزو می‌کند که ای کاش درس ادامه یابد. و موضوع را از جنبه‌های مختلف به شاگردانش می‌‌فهماند که در آن شبهیه باقی نمی‌‌ماند. و سئوال‌های از نظریه‌های مختلف مطرح می‌کند که با چنین سئوالاتی دانشجو کاملاً درس را درک کرده و به عمق قضیه پی می‌‌برد.

اما آنچه كه در دروس حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله مشاهده می‌‌شود، كوشش فراوان و بذل نهایت زحمت بری به دست آوردن اساسی علمی ‌‌محكم و استوار در بحث‌های اصولی در رابطه با روش‌های استنباط، نظیر مباحث اصول عملی، تعادل و تراجیح و عام و خاص می‌‌باشد.

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله بر این عقیده هستند كه یك فقیه باید از زبان و دستور عرب اطلاع كامل داشته باشد و با نثر، اشعار و مجازهای عربی آشنا باشد تا بتواند متون را بر طبق موضوع، نه ذات، درك و طبقه‌بندی كند و نیز باید بر احادیث اهل بیت علیهم‌السلام و راویان آن، احاطه كامل داشته باشد زیرا معرفت علم رجال برای هر مجتهد واجب و ضروری است. همچنین ایشان آرای منحصر به فردی دارند كه با آن چه مشهور، معروف و رایج است، تفاوت دارد.

و مساله که از همه در درس های حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله مهمتر می‌باشد عبارت‌اند از نوآوری است و همیشه بحث را میان مکتب‌های گوناگون مقایسه می‌کند و اگر دانشجو به مسائل شرعی برخورد کند که دارای شبهه باشد حضرت آیت الله محسنی دام ظله آن مسائل را از دیدگاه اسلامی ‌‌طور بیان می‌دارد که هیچ‌گونه شبهه در آن باقی نماند.

و همچنان تغییرات شرعی که لازم باشد و در مسائل روزمره نیاز باشد با استنباط علمی ‌‌بیان می‌کند و در حد امکان از علم حقوق معاصر در مسائل فقهی استفاده می‌نمایند به همین خاطر شیفتگان درس حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله هر روز بیشتر و بیشتر می‌شود. شاهد این مدعا درس‌هایفلسفه روزهای، پنج‌شنبه هر هفته حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله در حوزه علمیه بزرگ خاتم النیین صلی الله علیه و آله می‌باشد.

سفرها

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله به کشورهای متعدد سفر نموده است که اکثر این سفرها علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی بوده است. از جمله سفرهای در کشورهای همسایه پاکستان، ایران، شبهه قاره هند و ترکیه داشته‌اند و ایشان مدت‌ها مدید برای فراگیری علوم اسلامی ‌‌در کشور عراق (نجف اشرف) که مهد علوم آن روز بوده است ساکن بودند و سایر کشورهای عربی همچون سوریه که مدت‌ها در آنجا تدریس نموده است، عربستان سعودی، لبنان، کویت، امارات متحده عربی و اردن سفرهای داشته است.

علاوه بر این ایشان سفرهای فراقاره‌ای نیز داشته‌اند که جهت شرکت در کنفرانس‌های علمی و سیاسی رفته‌اند از جمله انگستان، آلمان، فرانسه، سنگال سودان، مسکو (روسیه)و اتریش.

ملاقات‌ها

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی مدظله العالی یکی از شخصیت‌های ممتاز و برجسته جهانی می‌باشد که خواه‌ناخواه ملاقات‌های فراوان با رهبران و روئسای کشورهای جهان داشته است که ما به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

ایشان در ارتباط به مسائل مختلفی با روئسای کنفرانس کشورهای اسلامی، با جنرال ضیاءالحق، غلام اسحاق خان روئسای جمهور و نوازشریف صدراعظم وقت پاکستان، با رئیس پارلمان فرانسه در سال ۱۹۸۹ م با دبیر کل سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۳ م در اسلام‌آباد، با حافظ الاسد رئیس جمهور وقت سوریه در سال ۱۹۹۴ م (دمشق) با رئیس جمهور سودان در سال ۱۹۹۲ م (خارطوم) با فهدشاه عربستان با شیخ کویت با حجت الاسلام هاشمی‌‌ رفسنجانی و حجت الاسلام سید محمد خاتمی‌‌ روئسای جمهوری سابق جمهوری اسلامی ‌‌ایران و همچنان با محمود احمدی نژاد رئیس جمهور فعلی جمهوری اسلامی ‌‌ایران در سال ۱۳۸۶ هـ.ق مطابق سال ۲۰۰۷ در کابل و با نمایندگان متعدد سازمان ملل متحد در افغانستان ملاقات‌های داشته‌اند.

تألیفات مطبوع

آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله العالی دارای بیش از ۶۳ کتاب در امور مذهبی، سیاسی، فقه، علمی‌‌ و… می‌باشد از مهم‌ترین تالیفات مدظله العالی می‌توان به عناوین زیر اشاره کرد:

۱٫ کتاب صراط الحق، در سه جلد در علم کلام؛
۲ .کتاب حدود الشریعة فی محرمات‌ها و واجبات‌ها، در چهار جلد مربوط به علم فقه؛
۳٫ عقاید اسلامی؛
۴٫ فوائد رجالیة؛
۵٫ متافیزیک؛
۶٫ قرآن یا سند اسلام؛
۷٫ فوائد دین در زندگانی؛
۸٫ اقتصاد معتدل؛
۹٫ معجم الاحادیث المعتبرة، در شش جلد؛
۱۰٫ الفقه و مسائل طبیه (در دو جلد)؛
۱۱٫ حکومت اسلامی؛
۱۲٫ مشرعة بحارالانوار، در دو جلد؛
۱۳٫ الضمانات الفقهیة و اسباب‌ها؛
۱۴٫ القواعد الاصولیة والفقهیة؛
۱۵٫ روح از نظر دین؛
۱۶٫ عقل و علم روحی جدید؛
۱۷٫ بحوث فی علم الرجال‏؛
۱۸٫ تقریب مذاهب از نظر تا عمل؛
۱۹٫ روش جدید اخلاق اسلامی؛
۲۰٫ مباحثی درباره حکومت اسلامی؛
۲۱٫ فواید دمشقیه؛
۲۲٫ (قسمتي از تاريخ سياسي حكومت مجاهدين) مصوبات شورای رهبری مجاهدین؛
۲۳٫ دین و زندگی؛
۲۴٫ عقاید اسلامی ‌‌از نظر علم و فلسفه؛
۲۵٫ دین و اقتصاد؛
۲۶٫ روابط انسان؛
۲۷٫ راه ترقی ما؛
۲۸٫ خداشناسی منها دین؛
۲۹٫ جوان و دوره جوانی؛
۳۰٫ عقاید برای همه؛
۳۱٫ قضاء و شهادت؛
۳۲٫ جهاد اسلامی، در دو جلد؛
۳۳٫ تصویب قانون اساسی؛
۳۴٫ زن در شریعت اسلامی؛
۳۵٫ توضیح المسائل جنگی؛
۳۶٫ توضیح المسائل طبی (پزشکی)؛
۳۷٫ عدالت الصحابه؛
۳۸٫ جنگ در تاریکی (شیعه و سنی چه فرقی دارند.)؛
۳۹٫ مهدی موعد عجل الله تعالی فرجه شریف؛
۴۰٫ عقاید، فقه و اخلاق؛
۴۱٫ گوناگون، در دو جلد؛
۴۲٫ حل ۶۶ سئوال دینی؛
۴۳٫ تسنیم؛
۴۴٫ وظیفه علما دینی ما؛
۴۵٫ دفاع و حرکت؛
۴۶٫ تصویری از حکومت اسلامی؛
۴۷٫ خود را بسازیم؛
۴۸٫ نظم مفید؛
۴۹٫ مسایل لندن؛
۵۰٫ مسایل کابل؛
۵۱٫ تفسیر سوره شمس؛
۵۲٫ حجت؛
۵۳٫ وحدت امت؛
۵۴٫ الارض فی الفقه؛
۵۵٫ نظرة عابرة؛
۵۶٫ خواست شیعیان افغانی؛
۵۷٫ تحقق اتحاد امت اسلامی؛
۵۸٫ مقالات؛
۵۹٫ توحید نظری؛
۶۰٫ وظایف اعضای بدن؛
۶۱٫ همبستگی اسلامی؛
۶۲٫ مسایل پاراچنار؛

تألیفات غیرمطبوع

حضرت آیت الله العظمی ‌‌محسنی دام ظله العالی دارای بیش از ۴۰ کتاب غیرمطبوع نیز در امور مذهبی، سیاسی، فقه، علمی‌‌ و… می‌باشد از مهمترین تالیفات غیرمطبوع ایشان می‌توان به عناوین زیر اشاره کرد:

۱٫ شرح کتاب صوم العروه؛
۲٫ تعلیقه بر جامع الاحادیث؛
۳٫ هدایة المومنین؛
۴٫ دیوان محسنی؛
۵٫ مواضع و دیدگاه‌های ما؛
۶٫ در پناه دین؛
۷٫ شرح کفایة الاصول؛
۸٫ ستاره اسلام؛
۹٫ گفتگوی دو رفیق؛
۱۰٫ شرح طهاره العروه؛
۱۱٫ عجایب و مطالب؛
۱۲٫ آینده حوزه‌های علمیه؛
۱۳٫ یادداشت‌های تاریخی و برداشت‌ های تحلیلی؛
۱۴٫ خاطرات زندگانی (در پنج جلد)؛
۱۵٫ تعلیقه بر کتاب حدود؛
۱۶٫ تعلیقه بر کتاب مناسک حج؛
۱۷٫ شرح کتاب اجاره العروه؛
۱۸٫ الجواهر المنتخبه فی الروایات المعتبرة (در شش جلد)؛
۱۹٫ کشکول محسنی؛
۲۰٫ شرح کتاب زکات؛
۲۱٫ شرح چند کتاب فقهی؛
۲۲٫ شرح دیات و حدود؛
۲۳٫ شرح قصاص؛
۲۴٫ شرح کتاب الطهار.