سمینار علمی« گفتمان اعتدال در اندیشه اسلامی»

میزان ۸, ۱۳۹۵ - ۱۶:۰۷:۳۵

discourse-768x512

در این سمینار که در تاریخ ۲۷ عقرب ۱۳۹۵ در دانشگاه خاتم‌النبیین(ص) با همکاری دانشگاه کابل برگزار گردید پس از قرائت آیات قرآن‌کریم و پخش سرود ملی کشور، جنا آقای دکتر سید یوسف موسوی سرپرست معاونت علمی-تدریسی دانشگاه خاتم‌النبیین(ص) ضمن خیر مقدم و خوش‌آمد گویی به مهمانان، گفتمان و اعتدال را از مفاهیم مدرن با سابقه کلاسیک در دنیای امروز خواند. وی اشاره کرد این دو مفهوم، می‌طلبد تا مباحث جدی و اساسی در این راستا انجام گردد و جلسه‌ی امروز بدین منظور منقعد گردیده است.

دکتر علی رضا اخلاقی عضو هیأت علمی این دانشگاه در رابطه با مبانی، شاخص‌ها و ویژگی‌های گفتمان اعتدال صحبت کرد. نام‌برده افزود: مطرح کردن اعتدال به عنوان یک گفتمان، تلاش‌های بیش از این می طلبد. اخلاقی گفت: گفتمان در کشورهای ما معادل کلمه Discourse است. Discourse به معنای سخن رایج و غالب گفته می‌شود و اعتدال تاهنوز به عنوان یک سخن غالب و سخن روز تبدیل نشده است.

دکتر اخلاقی در مورد ضرورت طرح این بحث اشاره کرد که جهان اسلام دچار آشوب، فتنه و غوغای بزرگ است. بنیادگرایی و افراط‌گرایی از واقعیت اجتماعی در جهان اسلام است و این مسأله یک نوع مشکل و بحران ایجاد کرده است. برای جلوگیری از افراط‌گرایی و خشونت‌گرایی، این نشست تشکیل یافته است. وی در ادامه افزود:کلمه‌ی اعتدال از ریشه عدل، گرفته شده است. عدل و عدالت از مفاهیم کلیدی در قرآن است. هم‌چنان‌که این مفهوم در فلسفه سیاسی دارای سابقه‌ی طولانی است. به گفته‌ی اخلاقی اولین متفکر بزرگی که به واژه‌ی اعتدال پرداخته، ارسطو است. او یک فلسفه‌ی اخلاقی تاسیس کرده و گفتمان اعتدال را وارد اندیشه‌ی سیاسی، اخلاقی و فلسفی کرده است. به نظر او، فضلیت مساوی است با اعتدال. هرنوع خروج از اعتدال و گرایش به سمت افراط و تفریط، نوعی رزیلت است و پرهیز از افراط و تفریط را نوعی فضلیت بیان می‌دارد. به نظر او سه نیرو در زندگی انسان وجود دارد: عضب برای دفع تهدید، نیروی شهوت برای جلب منافع و نیروی خرد. اعتدال غضب، شجاعت است، اعتدال شهوت، عفت است و اعتدال نیروی خرد، حکمت است. همه نیروهای فوق اگر از خرد پیروی نماید، عدالت است. انسان در اعمال نیروهای فوق، باید میانه‌روی را رعایت نماید تا به فضلیت برسد.

دکتر اخلاقی در ادامه افزود تفکر اسلامی متاثر از اندیشه ارسطو است. و متفکران مسلمان نیز همان مفاهیم را به کار می‌برند. ارسطو، بحث اعتدال را در حوزه‌ی حکمت عملی مطرح می‌کند، نه حوزه‌ی نظری؛ زیرا حوزه‌ی عمل، حوزه‌ی ملکات نفسانی است، بنابراین باید مورد توجه قرار گیرد. حوزه‌ی بحث اعتدال، حوزه‌ی رفتار و کنش است، نه حوزه‌ی نظر. در قرآن‌کریم بیشترین تاکید بر اعتدال و میانه‌روی صورت گرفته است. قرآن، برقراری عدل را از فلسفه‌های اصلی ارسال رسل و انزال کتب را، برقراری قسط و عدل در جامعه بیان می‌کند. اگر عدالت وظیفه‌ی اصلی انبیا است، میزان تحقق عدالت در یک جامعه را می‌توان معیار میزان مسلمان بودن آن، به شمار آورد. اگر در جامعه‌ای که از عدالت خبری نیست، تحقق دین در جامعه مورد انکار و تردید قرار می‌گیرد.

اخلاقی در مورد مبانی اعتدال از منظر قرآن اشاره کرد که از مفاهیم گوناگون در قرآن، برای بیان عدالت و اعتدال استفاده شده است؛ قوام، قسط، وسط، از مفاهیمی است که اشاره به عدالت و اعتدال دارد. در تمام حوزه‌ها قرآن اعتدال را تاکید کرده است. قرآن امت اسلامی را امت وسط و میانه‌رو، معرفی می‌کند و آن‌ها را به عنوان امت میانه‌رو معرفی می‌کند. اخلاقی در مورد شاخصه‌های گفتمان اعتدال و جامعه معتدل چنین بیان داشت:

فضای قرآن پر است از کثرتگرایی. قرآن، پیروان ادیان مختلف را به گفتگو دعوت می‌کند و پذیرش گفتگو مستلزم پذیرش کثرتگرایی است. در جامعه‌ی اسلامی، راه عبور از افراط‌گرایی و رسیدن به گفتمان اعتدال، پذیرش کثرتگرایی است. بین سه اسلام باید فرق گذاشت: اسلام شماره یک؛ متون مقدس قرآن و سنت رسول؛ اسلام شماره دو؛ مجموع برداشتهای متکلمان و فیلسوفان، مفسران و … از متون مقدس و اسلام سه؛ نمود اجتماعی و عینی اسلام در زندگی مسلمانان. هرکدام این اسلام‌ها قواعد خاص خود را دارد. اسلام شماره یک مقدس است، نباید به سایر اسلا‌ ها سرایت داد. اسلام شماره دو و سه قابل نقد اند. پذیرش انتقادپذیری اسلام شماره دو، جایی برای انحصار باقی نمی‌ماند لذا نمایندگان اسلام‌ها باید روی میز مذاکره نشسته و نقد هم‌دیگر را بپذیرند. پذیرش نقدپذیری، راه عبور از افراط‌گرایی است.

دکتر محمدوحید بینش آمر بورد ماستری دانشگاه خاتم‌النبیین(ص) ظرفیت ها و محدودیت های گفتمان اعتدال در افغانستان مورد بحث و بررسی قرارده گفت: غربی‌ها منکر گفتمان اعتدال در اندیشه‌ی اسلامی اند. بسیار کم‌اند افرادی که اعتدال و میانه‌روی را در اسلام قبول دارند. آن‌ها بدین باور اند که اسلام در ذات خود جنگ‌آور و خشونت طلب است و با اعتدال سر سازگاری ندارد. اما بعد از حادثه‌ی یازده سپتامبر این مسأله در جهان تشدید می‌شود و این باور رشد می‌کند که گفتمان اعتدال در اسلام جایگاهی ندارد. بحث تساهل و مدارا در غرب بسیار مطرح است، اما آیا در اسلام هم مدارا و تساهل وجود دارد یانه؟ این ظرفیت در جامعه‌ی ما وجود دارد یا به سمت تساهل و اعتدال حرکت نماییم.

در متن اندیشه‌ی اسلامی، اعتدال به عنوان یک وظیفه‌ی شرعی و اخلاقی مطرح است. اصولی که می‌تواند جامعه‌ی اسلامی افغانستان را به سمت اعتدال بکشاند، در جامعه‌ی ما به درستی تبیین نشده است. خداوند پیامبر اسلام را رحمت‌اللعالمین و رقیق القلب معرفی می‌کند و در رفتار آن حضرت نیز تساهل و مدارا را می‌توان نشان داد.

در متون دینی ظرفیت بزرگی برای تبیین گفتمان اعتدال در اندیشه‌ی  اسلامی- افغانی وجود دارد. هرایر دکمجیان، بحران بیش از دوقرن را به عنوان یکی از عوامل افراط‌گرایی و خودباختگی و بی هویتی بیان می‌دارد و بحران‌های مداوم در جهان اسلام را از عوامل اصلی خشونت قلمداد می‌کند.

دکتر بینش در ارتباط به موانع اعتدال در افغانستان چنین اظهار داشت: زمینه‌های بین المللی؛ دست داشتن خارجی‌ها در تشکیل گروه‌های افراطی و خشونت طلب که به این مسأله خود غربی‌ها هم اعتراف می‌کنند، به عنوان مانع اعتدال در این کشور قابل یادآوری است.

زمینه های ملی؛ ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، زمینه‌های تشدید خشونت در افغانستان است. دولت‌های استبدادی از عوامل مهم تشدید خشونت و افراط‌گرایی در افغانستان به حساب می‌آید. استبداد تاریخی در این کشور، مانع بزرگ و اصلی تحکیم گفتمان اعتدال در این کشور بوده است. بی سوادی در سطح بالا، زمینه‌ی گفتمان اعتدال را سلب می‌کند. فساد بسیار بالا در جامعه و ادارات، از موانع گفتمان اعتدال است. قاچاق مواد مخدر، اقتصاد سیاه و زیرزمینی، زمینه را برای فعالیت‌های شرارت آمیز فراهم و گفتمان اعتدال را با چالش مواجه می‌سازد. در افغانستان، زمینه‌های خوبی برای تحکیم گفتمان اعتدال وجود دارد که باید دانشمندان این کشور، در این راستا تلاش نماید.

آقای عثمانی؛ وزیر ارشاد، حج و اوقاف جمهوری اسلامی افغانستان موضوع “نمادهای گفتمان اعتدال در اندیشه‌ی اسلامی” به بحث بررسی گرفت و به موارد زیر اشاره کرد:

اعتدال سخن و بیان: قرآن کریم کتاب و راهنمای اعتدال است. قرآن که تعلیم دهنده و نقشه راه انسان است، دین اسلام را دین میانه بیان می‌کند و آن را دین فطری معرفی می‌نماید. دینی که انسان بدون خشونت و فشار آن را پیروی می‌کند. دینی که راه میانه را معرفی نموده است و از راه افراط و تفریط منع کرده است. قرآن ما را به میانه روی ترغیب می‌نماید.

۱- اعتدال در خوراک: کلوا واشربوا و لا تسرفوا

۲- اعتدال در گفتار:

۳- اعتدال در رفتار عادی

۴- اعتدال در استفاده از زیبایی ها و امکانات مادی دنیا

۵- اعتدال در زندگی خانوادگی و زندگی زناشویی

آقای عثمانی گفت: افراط، ضد اعتدال است و افراط‌گرایی عبارت است از استفاده از قهر، خشونت، قتل و غلبه. آیا این ابزارها در اندیشه‌ی اسلامی و سیره‌ی رسول و متون دینی وجود دارد؟ بیشترین افراط‌گرایی در منطقه‌ی ما با رنگ و بوی دینی صورت می‌گیرد؛ طالبان، القاعده و داعش، نمادهایی از افرط‌گرایان در منطقه است. اما در قرآن‌کریم خشونت جایگاهی ندارد و نرمی، گفتگو و اعتدال را از عوامل موفقیت دعوت رسول خدا بیان می‌نماید. قرآن‌کریم حتی در مقابل دشمن نیز استفاده از قوه‌ی قهریه را منع می‌کند. جهاد در اسلام مراحل مختلف دارد؛ آخرین مرحله اش استفاده از اسلحه است. دعوت، گفتگو، دعوت قلمی از آغازین مرحله‌ی جهاد است. جنگ تنها برای جلوگیری از ظلم و تجاوز مورد استفاده قرار می‌گیرد. اسلام، انسان‌های مسلمان صدر اسلام را دعوت به صبر می‌کرد و انسان‌های احساساتی را دستور به هجرت از مکه می‌داد. کشتن و تاراج مال انسان، از کارکردهای اصلی افراط‌گرایان امروز است. اما قرآن‌کریم، تاراج اموال را منع می‌کند و از خوردن مال به باطل، جلوگیری می نماید؛ کاری که افراط‌گرایان به آن توجه نمی‌کنند. « ولاتقتلوا انفسکم» صریح ترین آیه در مورد انتحار است و عدم اکراه در دین، از نمادهای اعتدال است. وی افزود: نظام های آموزشی در افغانستان، زمینه‌های افراط‌گرایی بسیار فراهم ساخته است در حالی‌که در نظام آموزشی پیامبر اسلام، تعلیم و تربیت همه جانبه، مد نظر قرار می‌گیرد. در اندیشه و تفکر اسلامی، هیچ جایگاهی برای افراط و تفریط وجود ندارد و گرایش به افراط و تفریط، معلول عوامل مختلف دیگری است، که نیاز به مباحث جدی دارد.

مولوی حق‌پرست معاون شورای اخوت اسلامی به عنوان سخنران دیگر این مراسم گفت: دین اسلام، دین اعتدال است و فلسفه بعثت رسول، اعتدال و از بین بردن افراط و تفریط است. آیات قرآن، صراحت در اعتدال دارد؛ اعتدال در خلقت و اعتدال در رفتار از نمادهای اعتدال در اندیشه‌ی اسلامی است. اسلام، تعرض به حریم افراد دیگر را حرام می‌داند و قتل و کشتار انسان‌های بی‌گناه را ممنوع اعلام نموده است. امروزه از عنوان علمای دینی، مقدسات اسلام و ارزش‌های اسلامی سوءاستفاده صورت می‌گیرد. دین اسلام دین رحمت است:« و ما ارسلناک الا رحمت‌اللعالمین». وی در مورد راه‌های جلوگیری از افراط‌گرایی چنین اظهار داشت:

۱- ایجاد وحدت و هم‌بستگی میان علمای اسلامی در افغانستان؛ علما نقش اساسی در تغییر جامعه‌ی اسلامی دارد و خودپسندی از عوامل ناکامی هم‌بستگی است.

۲- تلاش منسجم و متحد در راه برداشتن افراط‌گرایی از بخش‌های مختلف زندگی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی. دامن زدن به تفرقه‌های مذهبی و قومی، از عوامل ناکامی در تمام عرصه‌ها است که متاسفانه اغلبا در مراکز علمی و اکادمیک به این مسایل دامن زده می‌شود.

۳- افزایش همکاری در مراکز علمی و دانشگاهی در سطح کشور.

در اسلام، عظمت انسان، بزرگتر از عظمت کعبه است. و در حد آزاردادن قلب مسلمان، اسلام انسان‌ها را از آن منع کرده است.

دکتر محمد محق مشاور رییس جمهور، نویسنده و پژوهشگر در رابطه به موضوع “تقریب مذاهب و نقش آن در تحکیم اعتدال در افغانستان” چنین بیان داشت: بحث تقریب، از زمان شیخ شلتوت و آیت الله بروجردی شروع شد. مجمع تقریب مذاهب اسلامی برای رسیدن به این مهم تشکیل شده است، اما این سؤال مطرح است که آیا گفتمان تقریب در جهان اسلام موفق بوده یا ناکام؟

متاسفانه در مسیر تقریب گام‌های اساسی برداشته نشده و لازم است، طرفین بسیار با احتیاط گام بردارند، تا جلو کنش‌های تخریبی را بگیرند. بازگشت مجدد به گفتمان تقریب به عنوان یک ضرورت و یک راهکار مهم برای رسیدن به گفتمان اعتدال است. بحث تقریب، به عنوان یک ضرورت اجتماعی در جامعه‌ی اسلامی به وجود نیامده است، بلکه بر اساس یک ضرورت برای مبارزه با دشمن مشترک شکل یافته است. بحث تقریب زمانی نتیجه می‌دهد که حتی در صورتی که هیچ دشمنی هم وجود نداشته باشد، باید به عنوان یک امر پسندیده بدان پرداخته شود.

وی در ادامه گفت: آسیب دیگر تقریب، استفاده از زبان دیپلماتیک برای رسیدن به تقریب است. اشکال بحث تقریب، حتی در زبان اکادمیک هم از مرز تشریفاتی و دیپلماتیک عبور نکرده است. ما باید قبول کنیم که مشکلات وجود دارد و ادبیات ما نیاز به یک شستشو دارد که باید پاک شود. بسیاری از کتاب‌های که در جامعه‌ی شیعه و سنی وجود دارد، باید متروک گردد و از نشر و پخش و عمل‌کردن بر اساس آن، جلوگیری شود. گفتمان تقریب نیاز به تلاش صادقانه دارد و نیاز به بازخوانی جدید از ادبیات دینی و مذهبی ما دارد.

دکتر عبدالقیوم سجادی رییس و استاد دانشگاه خاتم‌النبیین(ص) موضوع ” گفتمان اسلامی و همگرایی بین المللی” را به بررسی گرفته گفت: گفتمان عبارت از نظام دانایی که در چارچوب آن ما به تحلیل و فهم مسایل می‌پردازیم. وقتی سخن از بازنمایی اسلام با توجه به نکاتی که در قرآن و سنت مطرح شده که در این بازنمایی ما به صورت‌بندی خاصی از اندیشه‌ی اسلامی می‌رسیم که به نام گفتمان اعتدال یاد می‌شود. دکتر سجادی گفت چهار نوع برداشت از گفتمان اسلامی وجود دارد:

۱- گفتمان اسلام هراسی: در این گفتمان، اسلام به عنوان یک اندیشه‌ی مخوف و وحشتناک معرفی می‌شود که توسط اندیشمندان غربی مطرح شده است. در این بازنمایی، اسلام از منظر یک انسان غربی مورد بررسی قرار می‌گیرد. تیوری « برخورد تمدنها» توسط هانتینگتون آغاز این گفتمان و بعد از حادثه‌ی یازدهم سپتامبر شدت بیشتر می‌یابد. اعمال مسلمانان، به گونه‌ای تصویرسازی می‌شود که آن را مخالف تمدن و عقلانیت غربی معرفی می‌نماید. اما این نوع بازنمایی، هم به ضرر غرب و هم به ضرر مسلمانان است. این نوع تصویرسازی، برای آینده‌ی نظام بین‌الملل به شدت خطرناک است.

۲- گفتمان سکولار: در این گفتمان تلاش می‌شود اسلام به عنوان یک پدیده‌ی مقدس، بدون داعیه‌ی سیاسی و اجتماعی، معرفی می‌شود. در این گفتمان، زمانی که اسلام داعیه‌ی جهانی را مطرح می‌نماید و در مسایل سیاسی سخن می‌زند، اسلام اصلی نیست.

۳- گفتمان بنیادگرایی: یک گفتمان منفی و کاملا در تقابل با گفتمان اعتدال‌گرایی است.

ایشان در مورد ویژگی‌های گفتمان اعتدال چنین خاطرنشان ساخت:

۱- جزم‌گرایی و انحصار حقیقت

۲- اصالت‌الحذر و منع: اعتقاد به این است که خداوند ما را محصور خلق کرده و تمام پدیده‌ها ممنوع است، مگر اینکه نص شرعی برای جواز وجود داشته باشد.

۳- اصل خشونت‌گرایی: استفاده از ابزارهای خشونت آمیز برای ترویج اندیشه‌ی خود را مجاز می‌دانند.

۴- سیاست ضد زن و ضد غرب: تمدن غربی را منفی می‌داند؛ قانون، حقوق بشر، دموکراسی، حقوق زن و … را رد می‌کند.

دکتر سجادی در ادامه بحث در مورد گفتمان اعتدال گفت: این گفتمان متناسب با روح و نص منابع دینی و قرآن و سنت است و گفتمان اعتدال‌گرایی در چهار عرصه قابل شناخت است:

۱- مبنای هستی شناسی: نوع نگاه ما به جهان، زیرساخت نگاه ما به انسان و سیاست خواهد بود. هستی شناسی گفتمان اعتدال، نگاه مثبت به خلقت انسان دارد.

۲- انسان شناسی: انسان سرشت و فطرت خداگرایانه و اخلاقی دارد، برخلاف دیدگاه واقع‌گرایی در روابط بین‌الملل، که انسان را گرگ انسان می‌داند. اما در تفکر اسلامی، انسان را در میان خیر و شر می‌داند و فطرت آن را خیر می‌پندارد.

۳- روش شناسی: روش شناسی که در تفکر اسلامی وجود دارد، عبارت اند از:

  • اصل جامعیت
  • اصل جاودانگی
  • برای پاسخگویی به نیازهای زمان، مکانیزم اجتهاد را در نظر گفته است
  • اجتهاد تلاش انسان است برای بهترین پاسخ برای رسیدن به مسایل اجتماعی و انسانی و این تلاش همواره بهترین تلاش نیست، بلکه احتمال خطا را نیز دارد.

اصول اسلامی در تعاملات بین‌المللی و مسایل سیاسی:

  • اصل دعوت در تعاملات بین‌المللی؛ در تفکر اسلامی، اصل دعوت است، و جهاد اگر مسبوق به دعوت نباشد، مشروعیت خود را از دست می‌دهد.
  • اصل پلورالیسم و کثرتگرایی؛ احترام گذاشتن به دیدگاه‌های مختلف از اصول اساسی اسلام در تعامل بین‌المللی است.
  • اصالت صلح به جای جنگ؛ زیرا تنها در وضعیت صلح است که دعوت اسلامی می‌تواند صورت گیرد.
  • اصل تعامل با تمدن غرب؛ پذیرش نکات مثبت و رد کردن نکات منفی از مواردی است که اسلام بدان توجه و تاکید نموده است.

در تفکر اسلامی به عنوان یک دین کامل، اجتهاد به عنوان مکانیزم دریافت و جمع بین عقل و نقل مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین، بر اندیشمندان مسلمان است تا این مسایل را عمیق مطرح نموده و بدان بپردازد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *